गोकर्ण ज्ञवाली(प्रकाश), २०८३ असोज ११, बुटवल — तिनाउ नदीको उर्लिंदो भेल, नदी किनारको कटान र बाढीको त्रास बुटवलवासीका लागि नयाँ विषय होइन। इतिहासका विभिन्न कालखण्डमा ठूलो जनधनको क्षति पुर्याउँदै आएको तिनाउले फेरि आफ्नो विनाशकारी रूप देखाएको छ। पछिल्लो बाढीले बुटवल–११, टप मझुवा क्षेत्रमा घरहरू बगाएको छ भने सयौँ परिवारलाई सुरक्षित स्थानमा सार्नुपरेको छ।
वि.सं. २०३८ को विनाशकारी बाढीदेखि हालैको घटनासम्म आइपुग्दा तिनाउको जोखिम, नदी किनारमा बढ्दो बस्ती र विपद् व्यवस्थापनको अवस्थाले गम्भीर प्रश्न खडा गरेका छन्।
 |
| Photo - Arthasarokar News |
२०३८ सालको महाविपत्ति: बुटवलले भोगेको कहालीलाग्दो इतिहास
वि.सं. २०३८ असोज १३ गते घटस्थापनाका दिन आएको भीषण बाढी तिनाउ नदीको इतिहासमा सबैभन्दा विनाशकारी घटनामध्ये एकका रूपमा स्मरण गरिन्छ। लगातारको वर्षापछि पाल्पाको दोभान क्षेत्रमा पहिरोका कारण नदीको बहाव अवरुद्ध भएको र थुनिएको पानी एक्कासि खुलेपछि बाढीले ठूलो विनाश मच्चाएको विवरणहरूमा उल्लेख छ।
उक्त बाढीमा दोभानमा २९ र बुटवलमा ३५ गरी ६४ जनाको ज्यान गएको विभिन्न प्रकाशित विवरणमा उल्लेख छ। बाढीले घर, खेतबारी, पुल तथा अन्य भौतिक संरचनामा व्यापक क्षति पुर्याएको थियो। बुटवलको तत्कालीन बजार क्षेत्रसमेत बाढीको चपेटामा परेको थियो।
त्यस विपत्तिले बुटवलको भूगोलमा समेत ठूलो परिवर्तन ल्यायो। तिनाउको बहाव विभाजित भई पश्चिमतर्फ दानव नदी र पूर्वतर्फ तिनाउ नदीका रूपमा छुट्टाछुट्टै धार बनेको ऐतिहासिक विवरण पाइन्छ। यस घटनाले नदीको प्राकृतिक बहावलाई अवरुद्ध गर्दा कति ठूलो जोखिम निम्तिन सक्छ भन्ने स्पष्ट पारेको छ।
पटक–पटक दोहोरिएको बाढी र विस्थापनको पीडा
२०३८ सालपछि पनि तिनाउ नदीले विभिन्न समयमा बुटवल तथा आसपासका बस्तीमा कटान, डुबान र विस्थापनको समस्या निम्त्याउँदै आएको छ। वि.सं. २०६५ लगायतका वर्षमा नदीको बाढीले बस्ती तथा तटबन्धमा क्षति पुर्याएको समाचारहरू प्रकाशित भएका थिए। नदी किनारका बस्तीहरूमा जोखिम निरन्तर कायम रहेको देखिन्छ।
नदीको बहाव क्षेत्र साँघुरिँदै जानु, तटीय क्षेत्रमा बस्ती विस्तार हुनु र बाढी नियन्त्रणका संरचनामा क्षति पुग्नुले जोखिमलाई थप जटिल बनाएको छ। विगतका घटनाले दिएको चेतावनीका बाबजुद नदी किनारमा बसोबास गर्ने नागरिकहरू हरेक वर्ष वर्षायाममा त्रासमा बाँच्न बाध्य छन्।
२०८३ असोज ११: तिनाउको पछिल्लो बाढीले फेरि मच्चायो विनाश
वि.सं. २०८३ असोज ११ गते आइतबार प्रकाशित समाचारअनुसार, शनिबार राति आएको बाढीले बुटवल उपमहानगरपालिका–११ स्थित टप मझुवा क्षेत्रमा ६ वटा घर बगाएको छ। बगाइएका घरमध्ये दुईवटा पक्की र चारवटा कच्ची रहेको जिल्ला प्रहरी कार्यालय रुपन्देहीलाई उद्धृत गर्दै विभिन्न सञ्चारमाध्यमले जनाएका छन्।
लगातारको वर्षापछि तिनाउ नदीको जलस्तर बढ्दै जाँदा बस्ती जोगाउन निर्माण गरिएको तटबन्धसमेत भत्किएको विवरण सार्वजनिक भएको छ। बाढीले घरसँगै त्यहाँ रहेका सरसामानसमेत बगाएको छ। नदीको कटानका कारण आसपासका बस्तीमा थप जोखिम बढेको छ।
यस घटनामा मानवीय क्षति नभएको प्रहरीको भनाइ छ। तर, घर र सम्पत्ति गुमाएका परिवारका लागि यो ठूलो विपत्ति हो। सुरक्षित आश्रय, राहत र पुनःस्थापनाको व्यवस्था उनीहरूको तत्कालीन आवश्यकता बनेको छ।
पूर्वसूचना र उद्धार: यसपटक कसरी जोगिए नागरिक?
यसपटक बाढीको जोखिम बढेसँगै सुरक्षाकर्मीले रातारात उद्धार तथा स्थानान्तरण अभियान सञ्चालन गरेका थिए। टप मझुवा, प्रगतिनगर, हात्तीसुँड, युद्धनगरलगायतका जोखिमयुक्त क्षेत्रबाट करिब २०० घरपरिवारका एक हजारभन्दा बढी मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा सारिएको समाचारमा उल्लेख छ।
बाढीको सतह सतर्कता तह पार गर्दै खतराको तहसम्म पुगेपछि जोखिम झन् बढेको थियो। समयमै गरिएको स्थानान्तरणले ठूलो मानवीय क्षति हुनबाट जोगाउन सहयोग गरेको देखिन्छ।
तिनाउको संकट: प्राकृतिक विपत्ति मात्रै कि मानवीय जोखिम पनि?
तिनाउमा बाढी आउनु प्राकृतिक प्रक्रिया हो। तर नदीको बहाव क्षेत्रमा बस्ती विस्तार, नदी किनारको अतिक्रमण, कमजोर तटबन्ध र अव्यवस्थित सहरीकरणले बाढीबाट हुने क्षति बढाउन सक्छन्। नदी नियन्त्रणका नाममा निर्माण गरिने संरचनाले नदीको प्राकृतिक बहावलाई कस्तो असर पार्छ भन्ने विषयमा पनि वैज्ञानिक अध्ययन र प्रभावकारी अनुगमन आवश्यक छ।
निष्कर्ष: इतिहासबाट पाठ सिक्ने कि अर्को विपत्तिको प्रतीक्षा गर्ने?
२०३८ सालको महाविपत्तिदेखि २०८३ सालको पछिल्लो बाढीसम्म आइपुग्दा तिनाउले बुटवललाई पटक–पटक चेतावनी दिइरहेको छ। यसपटक छवटा घर बगे, सयौँ परिवार विस्थापित भए, तर मानवीय क्षति भएन। यो राहतको विषय हो, तर विपद् टरेको सुनिश्चितता होइन।
तिनाउको जोखिम न्यूनीकरणका लागि नदीको प्राकृतिक बहाव क्षेत्र संरक्षण, जोखिमयुक्त बस्तीको पहिचान, प्रभावकारी पूर्वसूचना, सुरक्षित स्थानमा समयमै स्थानान्तरण, तटबन्धको प्राविधिक परीक्षण र दीर्घकालीन नदी व्यवस्थापन अपरिहार्य छन्।
तिनाउको बाढीले घर मात्रै बगाएको छैन, यसले बुटवलको विपद् तयारी र नदी व्यवस्थापनमाथि पनि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। इतिहासको पीडा फेरि दोहोरिन नदिन अब योजनाबद्ध र दीर्घकालीन कदम चाल्ने समय आएको छ।
News source - eKantipur, NagrikNews, OSNepal, HimalayanTimes, ThahaKhabar लगायत अनलाईनहरुमा प्रकाशित, प्रसारित बिभिन्नको स्रोतको आधारमा